Czy parki sportowe mogą pomóc w utrzymaniu dobrej sprawności fizycznej osób starszych

Dodano: 21 października 2020
Czy parki sportowe mogą pomóc w utrzymaniu dobrej sprawności fizycznej osób starszych

Starzenie się jest procesem fizjologicznym, jednak zmiany, które zachodzą w organizmie w zaawansowanym wieku, niejednokrotnie mogą prowadzić do zaburzeń funkcjonowania. Potrzebne jest zatem wdrożenie środków, które pomogłyby poprawić sprawność osób starszych i co za tym idzie zapobiec przykrym konsekwencjom procesu starzenia się. Jedną z możliwości zadbania o swoją kondycję i ogólną sprawność jest korzystanie z tzw. siłowni zewnętrznych.

Czy parki sportowe mogą pomóc w utrzymaniu dobrej sprawności fizycznej osób starszych

Starzenie się jest procesem, który nieuchronnie czeka większość z nas. Obecnie obserwujemy poprawę warunków życia, dostęp do nowych, ułatwiających życie technologii oraz olbrzymi postęp w zakresie medycyny. To wszystko sprawia, że średnia długość życia wzrasta, a co za tym idzie, rośnie liczba osób starszych. Przez pojęcie „osoba starsza” rozumiemy jednostkę, która ukończyła co najmniej 65 lat.

Wraz z upływem lat wyczerpaniu ulega rezerwa czynnościowa komórek i tkanek organizmu, a procesy naprawcze ustroju działają coraz mniej sprawnie. Te niekorzystne zmiany dotykają także układy: mięśniowy, kostno-stawowy i nerwowy, które mają szczególne znaczenie w lokomocji czy utrzymaniu właściwej postawy ciała i równowagi. Skutkuje to zmniejszeniem siły mięśniowej i coraz większym upośledzeniem koordynacji nerwowo-mięśniowej, a także problemami w zachowaniu odpowiedniego balansu ciała. Oprócz tego model chodu zmienia się na niekorzystny i pojawiają się problemy w swobodnym przemieszczaniu się.

Upośledzenie mechanizmu zachowania stabilności postawy i równowagi podczas chodu wiążą się z większym ryzykiem upadków. Te zaś, są powodem powstania poważnych powikłań zagrażających zdrowiu i życiu oraz mogą prowadzić do powstania trwałej niepełnosprawności. Te konsekwencje procesu starzenia się stanowią niejednokrotnie przykry problem dla seniorów. W wielu przypadkach bowiem jesień życia wiąże się z upośledzeniem wielu czynności życiowych, w tym także tych najprostszych, jak poruszanie się, ubieranie, toaleta, robienie zakupów. Może to skutkować ograniczeniem samodzielności, co może prowadzić do frustracji, czy nawet depresji. Osoby starsze ze względu na problemy z funkcją lokomocyjną często ulegają izolacji, zanikają ich kontakty towarzyskie, rośnie poczucie samotności i pogarsza się ich funkcjonowanie w społeczeństwie.

Wobec tego profilaktyka zaburzeń równowagi, a w konsekwencji profilaktyka upadków i ograniczeń funkcji motorycznych, takich jak chód, jest bardzo ważna. Może ona zapobiec nie tylko ciężkim i niebezpiecznym dla zdrowia powikłaniom upadków, lecz również poprawić samopoczucie psychiczne i funkcjonowanie społeczne wśród seniorów.

Charakterystyka chodu osób starszych

Mimo że poruszanie się na dwóch kończynach wydaje się bardzo proste, dla osób starszych niejednokrotnie stanowi trudne wyzwanie. Do właściwego funkcjonowania chodu potrzeba sprawności i współpracy wielu układów organizmu, takich jak: OUN, mięśnie, kości, stawy, narząd wzroku, równowagi, a także krążenia. Wiadomo, że wraz z wiekiem pogarsza się funkcjonowanie każdego z nich, co ma wpływ na zmiany sposobu poruszania się oraz utrudnia właściwe przystosowanie się do warunków otoczenia. Trudniejsze staje się także odpowiednie poczucie ułożenia swojego ciała zarówno podczas przemieszczania się, jak i pozycji statycznej. Ponadto niekorzystnym składnikiem jest zaburzenie właściwej postawy, które obserwujemy u osób w podeszłym wieku, polegające na nadmiernej kifozie odcinka piersiowego kręgosłupa oraz przykurczu zgięciowym biodra i kolana. Uniemożliwia to pracę mięśni i stawów w ich pełnym zakresie, a co za tym idzie, wpływa niekorzystnie na właściwy tor chodu. Jako wynik ograniczenia pracy stawów kończyn dolnych można zaobserwować zmniejszenie wielkości kroku.

Wraz ze starzeniem się zwiększa się czas, w którym ciało podparte jest obunóż w trakcie poruszania się. Zwiększa się również płaszczyzna podparcia przez szerokie ustawienie nóg, oprócz tego podczas chodu osoba starsza niżej podnosi nogi. Te procesy skutkują powstaniem ostrożniejszego modelu chodu mającego na celu poprawę poczucia równowagi i redukcji ryzyka przewrócenia się. Skutek jest jednak odwrotny do zamierzonego i uzyskany tor chodu podwyższa niebezpieczeństwo upadku. Co więcej, spowolnieniu ulega tempo przemieszczania się. Stanowi ono znaczący warunek związany z właściwym funkcjonowaniem. Im wolniejszy chód, tym większe zagrożenie upośledzenia pracy licznych procesów fizjologicznych ustroju.

Kształtowanie równowagi oraz zapobieganie upadkom

Równowagę możemy zdefiniować jako proces, przez który kontrolujemy położenie środka masy ciała w stosunku do płaszczyzny podparcia, zarówno w statyce, jak i w ruchu ciała. Kontrolę nad tym procesem sprawuje układ nerwowy zarówno centralny, jak i obwodowy, zaś możliwy do zaistnienia jest dzięki skurczom mięśni. Czynności bardzo proste wymagają skomplikowanej współpracy wielu układów. Żeby możliwe było wykonanie ruchów dowolnych i przemieszczanie się, konieczna jest odpowiednia kontrola ciała, czyli stabilność posturalna.

Zdolność do utrzymania równowagi i umiejętność bezproblemowej lokomocji są konieczne do skutecznego wykonywania podstawowych, nawet najprostszych codziennych czynności, m.in. zachowania pionowej postawy naszego ciała w czasie chodu, możliwości wstania z fotela oraz sięgnięcia po książkę, która leży wysoko na półce. Są niezbędne również do zachowania dobrostanu psychicznego i właściwego, zdrowego uczestniczenia w życiu społecznym. U osób w podeszłym wieku informacje w układzie nerwowym są przekazywane znacznie wolniej. Można zaobserwować spowolnienie reakcji na bodźce otrzymywane z otoczenia i częste problemy z koordynacją ruchową, co jest przyczyną częstych upadków, które niejednokrotnie niosą za sobą poważne konsekwencje. Wielokrotnie zwiększają ryzyko niepełnosprawności, a także wynikającego z niej wykluczenia społecznego, obniżenia nastroju, a nawet zaburzeń psychicznych w postaci depresji i przyczyniają się do wcześniejszej śmierci. Dlatego też tak istotna jest praca nad jak najlepszym funkcjonowaniem zdolności utrzymania właściwego balansu ciała.

Formy aktywności osób starszych

Aktywność ruchowa do osób w podeszłym wieku dobierana jest indywidualnie. W głównej mierze jest ona uwarunkowana stanem zdrowia i poziomem sprawności fizycznej. Jej celem jest polepszenie wydolności tlenowej organizmu i zwiększenie siły mięśniowej, utrzymanie właściwej ruchomości w stawach oraz poprawienie równowagi i koordynacji. Wysiłek powinien być tak dobrany, aby zawierał co najmniej trzy rodzaje ćwiczeń: aerobowe, siłowe i rozciągające.

Czynnikiem zachęcającym do podejmowania różnych form aktywności ruchowej może być wola utrzymania samodzielności w codziennym funkcjonowaniu i bezproblemowa aktywność społeczna. Za pomocą systematycznych odpowiednio dobranych ćwiczeń utrzymanie jak najlepszej sprawności staje się możliwe. Wśród form aktywności popularnych w środowisku seniorów i odpowiednich dla ich wieku oraz warunków biologicznych można wyróżnić: gimnastykę, aerobik wodny, nordic walking, parki rehabilitacyjne, pływanie i inne.

Jedną z możliwości zadbania o swoją kondycję i ogólną sprawność jest korzystanie z tzw. siłowni zewnętrznych i liczniej pojawiających się w miastach na terenach rekreacyjnych. Sprzęty, jakie się tam znajdują, są przystosowane do osób w każdym wieku, do ich możliwości i potrzeb.

Urządzenia, jakie są dostępne w sportowym parku, są bardzo różnorodne. Przykładowe to m.in.: wyciąg górny, prasa nożna, krzesło, biegacz, narciarz, twister kolarz, wioślarz, stepper, wahadło. Poniżej opisano kilka z wyżej wymienionych sprzętów.

Wyciąg górny: jest elementem zewnętrznej siłowni angażującym mięśnie grzbietu oraz ramion, stymulując ich wzmocnienie i rozwój. Trening na nim wpływa na ukształtowanie prostej sylwetki, zapobiegając jednocześnie bólom kręgosłupa, czy karku. Ćwicząc na tym urządzeniu, należy usiąść na siedzisku i oprzeć się plecami, następnie chwycić drążki rękoma i przyciągnąć je do siebie, a potem powoli wrócić do pozycji wyjściowej.

Sprzętem dającym wiele pożytku dla zdrowia jest także prasa nożna. Osoby starsze nie są w stanie wykonywać ciężkich ćwiczeń wzmacniających nogi. Często muszą również zrezygnować z aktywności, jak np. jazda na rowerze, ponieważ nie są na tyle wytrenowane i zręczne w ruchach. Dlatego urządzenie to jest świetnym rozwiązaniem pozwalającym utrzymać mięśnie kończyn dolnych w dobrej kondycji. Kończyny stają się silniejsze, zwiększa się ruchomość wszystkich stawów, poprawia się ich ukrwienie oraz zwiększa się transport związków odżywczych do kości, zatrzymując procesy osteoporozy. Właściwa ergonomia pracy na tym przyrządzie wymaga, aby plecy były wyprostowane oraz całościowo przylegały do oparcia. W ten sposób będzie odciążony kręgosłup, który tak często jest nadwyrężony u osób starszych.

Ćwiczenie na przyrządzie o nazwie krzesło bardzo wzmacnia mięśnie rąk od nadgarstka po staw barkowy, podtrzymując je są w dobrej sprawności fizycznej. Jest to bardzo ważne po usztywnieniach gipsowych kończyn górnych. Przyrządy tego typu pomagają zachować zakres ruchomości i poprawiają odżywienie struktur stawowych kończyny, nie wykluczając przy tym osoby starszej z form aktywności dnia codziennego oraz podstawowych czynności, takich jak: mycie zębów, zakładanie butów.

Biegacz to kolejny sprzęt, który umożliwia zachowanie sprawności kończyn dolnych w bardzo przyjemny sposób. Mogą z niego korzystać również te osoby, których kondycja nie jest tak dobra, aby podjąć się zwykłego biegania. Ćwiczenia polegają na poruszaniu ruchomymi stepami, imitując bieg. Sprzęt daje jednak możliwość pracy w odciążeniu co sprawia, że ćwiczenie jest przyjemne i lżejsze.

Narciarz to sprzęt bardzo podobny do znanego urządzenia fitness o nazwie orbitrek, z którego korzysta wiele osób we własnym domu. Ćwiczenia na tym przyrządzie są bardzo pożyteczne, dlatego dużym plusem jest udostępnienie go szerszej grupie osób przez umieszczenie wśród przyrządów siłowni zewnętrznej. Korzystając z narciarza, w ruch wprawiane jest całe ciało. Wzmacniane są mięśnie kończyn dolnych, górnych i korpus, poprawia się kondycja oraz wydolność krążeniowo oddechowa.

Twister: doskonałe stanowisko poprawiające siłę i elastyczność mięśni przedniej i tylnej części tułowia. Poprawa tych parametrów ułatwia powszednie zadania, jak chociażby zmiana pozycji z jednego boku na drugi. Osoba, która chce skorzystać z Twistera, staje na okrągłej płycie, którą można wprawić w ruch obrotowy. Chwytając się poręczy, ćwiczący wykonuje ruchy obrotowe tułowia. Należy zadbać, aby ćwiczenie nie było wykonywane zbyt gwałtownie i aby nie indukowało bolesnego dyskomfortu.

Dobrym zjawiskiem jest to, że takie przestrzenie, jak parki sportowe, powstają coraz liczniej. Są to miejsca, gdzie w bezpieczny i skuteczny sposób można poprawić swoją kondycję i sprawność. Jest to bardzo ważne także dla osób w podeszłym wieku, które mogą w ten sposób dłużej zachować dobry stan zdrowia zarówno w jego fizycznym, jak i psychicznym aspekcie.

  1. Borowicz A.M., Kostka T., Wieczorowska-Tobis K., Fizjoterapia w geriatrii, PZWL, Warszawa 2015.
  2. Kostka T., Sprawność funkcjonalna i wybrane aspekty rehabilitacji osób starszych, Lekarz Rodzinny 2007.
  3. Mossakowska M., Więcek A., Błędowski P., Aspekty medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne starzenia się ludzi w Polsce, Polsenior, Termedia, Poznań 2012
  4. Osiński W., Gerokinezjologia. Nauka i praktyka aktywności fizycznej w wieku starczym; PZWL, Warszawa 2013.
  5. Żak M., Grodzicki T., Ocena ryzyka upadków osób starszych – analiza zagrożeń na podstawie obserwacji własnych, Fizjoterapia Polska 2004.
Autor: Michał Głuchowski, fizjoterapeuta w Mazowieckim Szpitalu Wojewódzkim im. św. Jana Pawła II w Siedlcach sp. z o. o.

Agata Głuchowska, lekarz w Mazowieckim Szpitalu Wojewódzkim im. św. Jana Pawła II w Siedlcach sp. z o. o.

Najnowszy numer

Nr 10 (45) - Wrzesień 2020

Fizjoterapia funkcjonalna nr 45 4FO0045

Jak pracować z dzieckiem z płodowym zespołem alkoholowym

Dostępny w wersji elektronicznej